jump to navigation

Cografi Bilgi Sistemleri (Geographic Information Systems) August 11, 2008

Posted by Bahadir Sahin in Calismalar (Studies), Turkce.
Tags: , , ,
trackback


Her ne kadar literatürde John Snow’un 1854 Londra’sında meydana gelen kolera salgınının haritasını kullanarak bu bilgiyi sehrin su hattına iliskin açıklamaya çalısan meshur arastırması (Figür 1) bu alanın ilk profesyonel çalısması sayılsa da, esasında Cografı Bilgi Sistemleri (CBS) ancak 1960’larda uzaya gönderilen uyduların istihbarat amacıyla dünyadan fotograf çekmeleriyle baslayan bir teknoloji serüvenidir. Gelismis fotograf objektifleri ve kontakt lensler yardımyla dünya yüzeyindeki birçok hedefin alt sınırı 2 metre yükseklige kadar fotografını çekebilen uyduların fotografları bir müddet sadece casusluk ve istihbarat amaçlı kullanıldı. CAD (computer-aided design “bilgisayar destekli dizayn”) teknolojilerinin bu harita-fotografları hızlı bir sekilde dijitize edebilmesi ve 1990li yıllarda internetin de dünyada yaygınlasmasıyla beraber bu bilgiler devletlerin sırları olmaktan daha çok kamu politikalarının iyilestirilmeleri amacıyla da kullanılır oldular. Sadece degisik zamanlarda çekilen fotografların bile yeryüzündeki degisiklikler hakkında olaganüstü bilgiler vermesi öncelikle kuzey kutbu buzullarının erimesinin anlasılmasında insanlıga çok kaydadeger bilgiler sagladı.

Ülkemizde çok kısıtlı bir alanda olsa da Amerika ve Kanada’da bütün caddeler, otoyollar ve hatta ara sokaklar Google arama motorunun Map (Harita) özelligi sayesinde istikamet verecek sekilde görüntülenebilir durumda. Bu imkan, insanlara hiç bir adresi bilmeden ve gidecegi yolu baska birine tarif ettirmeden günlerce yol katedebilmeyi saglıyor. Uzay fotograflarına kombine olarak hazırlanan CBS haritalarının bilgisayar yordamıyla islenip internet yoluyla dagıtılmasıyla uretilen bu sistemlerin basta ulasım, kargo, nakliyat, seyahat ve daha birçok özel ve kamu kurulusuna inanılmaz oranda faydası vardır.

CBS’nın tek faydası istihbari bilgi vermek ve yol tarif etmek degil elbette. CBS’nın esas fonksiyonu kullanıcılarına 4 boyutlu uzay-zaman perspektifinden veya yukarıda tarif ettigimiz sekliyle konvensiyonel 3 boyutlu uzay perspektifinden istedigimiz konu hakkında bilgi verebilmesi. Bu baglamda örnekler sadece arastırmacıların hayal güçleriyle sınırlı. Bir tıklamayla erisilebilecek bilgi; belirli bir bölgede son 3 senedir gece 3 ile sabaha karsı 6 saatleri arasında islenen hırsızlık-gasp-adam öldürme olaylarıyla aynı tip olayların günün diger saatlerinde islenme oranlarının karsılastırılması, önemli tarihlerin öncesi ve sonrasında bu oranların yüzdesel degisimleri veya herhangi bir dogal afet öncesinde ve sonrasında ayakta kalan devlet ya da özele ait binaların oranı, hatta simüle etme yoluyla binaların ne kadarının hangi miktarda hasar görebileceginin olay olmadan evvel hesaplanması veya bir nehirin muhtemel tasmasıyla zarar görebilecek insan sayısının ve muhtemel zararların anlasılması veya belli bir bölgede yasayan insanların ne oranda hangi tip kanser hastalıgı tasıdıkları ve bunun cografı bir takım özelliklerden etkilenip etkilenmedigi veya bir binanın herhangi bir yerinde baslayacak yangının en kısa zamanda söndürülmesi için gerekli tedbirlerin yine bina içinde nerelere konması gerektigi gibi birbirinden son derece farklı, son derece degisik konuları içeren hesaplamalara iliskin olabilir.

CBS’leri nasıl çalısır?

Yukarıda da açıkladıgımız gibi CBSleri aslında dijital haritalara sabitlenmis bilgileri uzay-zaman boyutunda isleyebiliyorlar. Bunun için lazım olan veri, arastırma yapmak istedigimiz alanda yardımcı olacak ham bilgiler ve arastırmak istedigimiz bölgenin haritaları. ABDde çogu yere (federal ve lokal seviyede) ait digital haritayı internetten herhangi bir ücret ödemeksizin indirebilmek olanak dahilinde. Ayrıca kamu kurumlarının kendi politikalarına dair neleri basarabildiklerine dair belgelerde de bu haritaları bulmak mümkün. Birçok özel firmanın kendilerine ait CBS programları oldugu için bunların hepsini bu yazıda anlatmak mümkün degil. Bu çalısma dünyaca ve ülkemizce kabul edilen en önemli CBS sirketi ESRInin ürünü olan ArcGIS programının çalısmasını anlatacak.
ArcGIS piyasaya 1999da sürüldü. Programın 1982de yazılan ve çok sınırlı kullanım alanı bulunan atası ArcInfo’ya getirdigi yenilik, Windows sistemlerinde çalısabilen ilk CBS programı olmasıydı. 8.0 versiyonu her geçen gün mesafe katetti ve bugünlerde ESRI firması Microsoft Vista uyumlu ArcGIS 9.3u piyasaya sürme hazırlıkları içinde. Programın basarısı Microsoft isletim sistemleriyle uyumlu olmasının yanısıra, giriste verdigimiz CBS kullanım örneklerinin artırılmasına ve hayalgücüne ket vurulmamasına yönelik cografi islemlerle ilgili sunulan sorgu (query) modellerinin çoklugu. Bu sorgularla, kullanıcılar harita üzerinde seçmis oldukları 3 çesit bilgiden nokta, çizgi ya da alan) herhangi birine yönelik uzaklık, içinde-dısındalık durumu, kesisme-içerme ya da farklı haritalar arasındaki karsılastırmalarla kendi girdikleri bilgilere dair karsılastırmaları rahatlıkla yapabiliyorlar. Mesela örnekte (Figür 2) bir cep telefonu sebekesi sirketinin en az baz istasyonuyla nasıl daha fazla müsterisine hizmet verebilecegini gösteren CBS haritasını görüyoruz.

Suç ve CBS

Çevresel-ekolojik bilgiyle karsılastırılmaya en fazla ihtiyaç duyulan bilgi belki de suç ve suçlulara ait bilgilerdi. CBS’nin polis faaliyetlerinde ilk hizmeti 1990li yıllarda New York eyaletinde CompStat programının polislerin verimliligini ölçmek için kullanılmaya baslanmasıyla olmustur. Zaten olmus olan suçlar hakkında yeteri kadar veri sahibi olan polis birimleri, bu bilgileri gelecekte olan suçları tahmin etmek için kullandıklarında birçok suçlunun belli bir düzende (=pattern) suç islemekte oldugunu ve ileride isleyecekleri suçların da yer-zaman olarak tahmin edilebilir seviyede olduklarını anlamıslardır. CBS uygulamasına bir ornek Bahadir Sahin’in hazırladıgı bir çalısmada Florida’da bulunan Orlando sehrinde islenmis olan son 5 yılın çesitli ceraimleri uzay-zaman boyutunda ArcGIS kullanarak incelenmis ve sonuçlar yine Orlando Polis katılımcıların da bulundugu bir panelde anlatılmıstır (Figür 3).

1. Gasp ve oto hırsızlık suçlarının Orlando sehrinde sıklıkla görüldügü,

2. Gece 1 ile gündüz 6 saatleri arasında suç sayısının çok seyreklestigi,

3. Incelemeye konu olan oto-hırsızlık, gasp ve cinayet suçlarının yer bakımından Orlando’da yasayan nüfusun ırksal, sosyo-ekonomik ve diger sosyal degerlerle ifade edilebilir olmadıgı, suç oranlarının bu degerlerle alakasız olarak degisim gösterdigi,

4. Yılın 4 mevsimi boyunca suç oranlarında bir degisim olmamakta, bu da Orlando’nun yıl boyu nüfus oranlarında ve sürekli dolasımda bulunan (turist, çalısan vs.) nüfus sayısında degisiklik olmamasına dayanmaktadır. Bunun sebebi ise Orlando sehrinde soguk iklimin görülmemesidir.

5. Oto-hırsızlık suçları sehrin kuzey-dogusunda, gasp suçları ise sehrin güney-batısında yogunlasmaktadır. Bunun sebebi güney-batıda bulunan ve yıllık 50 milyon civarı turist çeken eglence parklarının ve otellerin genelde bu bölgede bulunmasıyla açıklanabilir. Bölgeyi tanımayan, tasınabilir malları bulunan ve toplu tasım araçlarını kullanan turistler gaspçılar için daha kolay hedefler iken, kuzey-doguda bulunan yogun yerlesim yerleri ve buralardaki nisbeten düsük seviyedeki güvenlik tedbirleri otohırsızları için bu bölgeleri kolay hedefler haline getirmistir.

Yazarın yukarıda degindigi sunum sonrasında polislerden alınan geri bildirimden anlasıldıgı kadarıyla aynı teknolojiyi kendi de kullanan polis teskilatı bu zafiyetin farkında ve halline ugrasmaktadır. Sehir yönetimi bir yandan kuzey-dogu sokaklarını aydınlatıp suç mahallindeki nüfusu konu hakkında bilgilendirirken, bir yandan da güney-batıdaki bölümde yaya devriye çalısmalarını ve turist bilgilendirme faaliyetlerini arttırmıstır. Böylece normal Excel tablolarında görülemeyecek, farkedilemeyecek olan uzay-zaman boyutu, ArcGIS sayesinde görülebilir, islenebilir ve degerlendirilir hale getirilmis, Orlando Polis Teskilatının suç ve suçlu takibi konusundaki verimliligini arttırmıstır.

Bu yazi Nisan 2008’de Isref.org un yayimi Perspektif adli dergide yayinlanmis olup ilgili resimlere http://isref.org/objects/assets/perspective/pdf/Isref_Perspektif_Cilt2_sayi4.pdf adresinden erisilebilir.

Comments»

No comments yet — be the first.

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: